O chorobie

Otępienia są grupą schorzeń powstających na podłożu organicznego uszkodzenia mózgu, najczęściej o charakterze przewlekłym i postępującym. Ich istotą są zaburzenia poznawcze, ale w przebiegu otępień typowe są również zaburzenia zachowania i emocji, wyrażające się zmianami osobowości i wzorców reagowania. Nasilenie objawów musi być na tyle duże, że powoduje trudności w codziennych czynnościach, zdolności do pracy zawodowej lub kontaktach międzyludzkich. Postawienie rozpoznania otępienia wymaga stwierdzenia ciągłości utrzymywania się objawów (około 6 miesięcy), a także wykluczenia innych powodów zaburzeń poznawczych, takich jak depresja czy zaburzenia świadomości.

Zaburzenia pamięci obejmują początkowo głównie pamięć świeżą, czyli dotyczącą bieżących wydarzeń, a także przyswajanie nowych informacji. Z tego wynika, że osoby z otępieniem często dobrze pamiętają wydarzenia dawne, a nie są w stanie zapamiętać, co zdarzyło się wczoraj lub dziś, lub wielokrotnie pytają o to samo, nie zapamiętując odpowiedzi. Zwykle tracą też orientację co do daty, bieżących wydarzeń. Zaburzenia dotyczą również innych funkcji poznawczych, czyli osądu i oceny sytuacji, myślenia, w tym abstrakcyjnego, planowania, organizowania, wykorzystywania posiadanych informacji). Mogą również wystąpić zaburzenia mowy, praksji ( czyli wykonywania czynności ruchowych), gnozji ( rozpoznawania przedmiotów). Klinicznie najczęściej obserwuje się zubożenie słownictwa, niemożność przypomnienia sobie słów, utratę zdolności do adekwatnego użycia przedmiotów. Niemożliwe staje się zaplanowanie działań, a z biegiem czasu tak podstawowych czynności, jak np. ubieranie się.

Zmiany osobowości i emocjonalności mogą polegać na nasilającej się apatii, ale i drażliwości, labilności emocji, czy nieobserwowanym wcześniej egocentryzmie. Typowe jest wycofywanie się z dotychczasowych aktywności w miarę postępu choroby, do zaniechania opuszczania domu czy jakichkolwiek spontanicznych działań włącznie. Mogą pojawiać się aktywności pozbawione sensu, jak np. wielokrotne przekładanie przedmiotów, bezcelowe wędrowanie. Często pojawia się smutek, a także lęk. Zdarza się odwrócenie rytmu dobowego i długotrwałe zaburzenia snu nocnego. Pojawiają się również konflikty związane z wynikającymi z niepamięci podejrzeniami (często okradania), a także z utratą zdolności rozpoznawania otoczenia (w tym identyfikacji domu jako własnego). Z biegiem czasu zaburzenia pamięci rozciągają się również na pamięć dawną, uniemożliwiając przytoczenie faktów autobiograficznych, a także umieszczenie się we właściwym okresie własnego życia. Chorzy często wyrażają wówczas przekonanie, że zmarli bliscy żyją, czasem mylą z nimi opiekuna.

Najczęstszą przyczyną otępień jest choroba Alzheimera. Opisana powyżej dynamika objawów jest najbardziej charakterystyczna właśnie dla tego schorzenia. Jednak również w otępieniach o innej przyczynie wiodącym objawem są wskazane wcześniej zaburzenia pamięci i funkcji poznawczych. Poza chorobą Alzheimera, otępienie występuję m.in. w chorobach naczyniowych mózgu, chorobie Parkinsona, innych chorobach zwyrodnieniowych układu nerwowego. Do stosunkowo częstych przyczyn zaburzeń poznawczych należy również otępienie czołowo – skroniowe i otępienie z ciałami Lewy’ego. Jednak w każdym przypadku otępienie konieczna jest diagnostyka pod kątem przyczyny zaburzenia – z uwagi na to, że zaburzenia poznawcze mogą być potencjalnie odwracalnym objawem chorób ogólnoustrojowych, jak niedoczynność tarczycy czy niedobór witaminy B12. Diagnostyka specjalistyczna prowadzona jest przez psychiatrów i neurologów, ale może ją również rozpocząć lekarz rodzinny.